Typy i funkcje piór

Jakie istnieją rodzaje piór, czym się różnią i jakie spełniają funkcje?

Ogólnie pióra ujmując, dzielą się one na następujące pięć rodzajów:
  • konturowe pióra – stanowią one zasadniczą warstwę upierzenia, pióra te zbudowane są ze stosiny i dwóch chorągiewek; dzielą się na wiele typów,
  • puchowe pióra – są to pióra bez stosiny, bezpośrednio z dudki wyrastają u nich długie wiotkie promienie, które (przez brak haczyków) nie są ze sobą połączone i nie tworzą chorągiewek, stanowią warstwę izolacji termicznej,
  • półpuchowe pióra – są niemal identyczne jak puchowe, z tym że posiadają stosinę od której wyrastają (niepołączone ze sobą) promienie.
  • nitkowate pióra – nie posiadają chorągiewek; są rozproszone po całym ciele ptaka, stanowią podporę dla piór puchowych, a także organ czucia ptaka.
  • szczeciniaste pióra – krótkie, sztywne pióra, zbudowane tylko z dudki i stosiny; pełnią funkcje czuciowe, wyrastają wokół oczu i nasady dzioba.
Typy i funkcje piór4 p-lotki, 3s-lotki i 2 sterówki gawrona (Corvus frugilegus)
Typy i funkcje piórRózne pióra pokrywowe i okrywowe gawrona (Corvus frugilegus)


Spośród wszystkich wymienionych wyżej rodzajów piór, tylko pióra konturowe posiadają wartości diagnostyczne i są przydatne przy oznaczaniu gatunków. A o ile pióra puchowe i półpuchowe jeszcze da się znaleźć w terenie, to na zalezienie piór nitkowatych i szczeciniastych… raczej nie ma szans.



Typy i funkcje piórPióro puchowe wrony (Corvus cornix)
Typy i funkcje piórPióra półpuchowe wrony (Corvus cornix)
Typy i funkcje piórPióra nitkowate myszołowa (Buteo buteo)


Pióra konturowe pełnią u ptaków najwięcej różnorodnych funkcji – jest to związane zarówno z ich budową, jak i różnorodnością. Dzielą się na następujące typy:
  • Lotki (zaliczane do piór lotnych)
  • Sterówki (zaliczane do piór lotnych)
  • Alula (tzw. skrzydełko)
  • Pokrywy skrzydłowe i ogonowe (pióra pokrywowe)
  • Barkówki i podbarkówki
  • Okrywy (pióra okrywowe)


Typy i funkcje piór

Lotki


Umożliwiają ptakom latanie, tworzą powierzchnię nośną. Dzielą się na lotki pierwszorzędowe, w skrócie p-lotki (z ang. primaries), i lotki drugorzędowe, inaczej s-lotki (z ang. secondaries).

P-lotki są osadzone na kościach dłoni, w liczbie od 9 do 11, w zależności od gatunku, i pióra te numeruje się od nadgarstka: p1, p2, p3… Najbardziej zewnętrzna p-lotka (zwykle jest to p10) nazywana jest ostrolotką. P-lotki są zbudowane z mocnej, wytrzymałej stosiny, wygiętej w słaby łuk (widoczny z wierzchu pióra), posiadają niewielką ilość puchu u nasad chorągiewek (większa ilość puchu występuje przy chorągiewce zewnętrznej), ilość tego puchu redukuje się w kierunku zewnętrznych p-lotek. Mają stosunkowo długie dudki (prócz najbardziej zewnętrznych lotek). Chorągiewki są dość „sztywne”, wytrzymałe (dotyczy to wszystkich piór lotnych – i lotek, i sterówek), często posiadają one emarginacje (wycięcia), choć nie występują one na wszystkich p-lotkach i u wszystkich gatunków. Chorągiewka wewnętrzna jest dużo szersza od zewnętrznej. Wierzchołki piór są zwężone, czasem nawet bardzo szpiczaste, a w przypadku p-lotek wewnętrznych wierzchołki piór są równo „ścięte” pod skosem (kąt ostry względem stosiny). Ponadto u niektórych gatunków p-lotki są zagięte do dołu (widać to gdy spojrzy się na pióro nie z wierzchu, a z boku). Zagięcie to nie musi występować u wszystkich gatunków (np. u ptaków szponiastych p-lotki są niemalże płaskie), ale są takie u których to zagięcie jest bardzo silne i wręcz rzucające się w oczy (u ptaków grzebiących).

S-lotki wyrastają z kości przedramienia, w bardzo różnej liczbie, od 9 u małych ptaków wróblowych do ponad 20 u dużych gatunków, a u albatrosów ich liczba może wynosić nawet około 40. Numeruje się je od nadgarstka w kierunku tułowia: s1, s2, s3… Zbudowane są z wytrzymałej stosiny, wygiętej w charakterystyczny, wyraźny łuk, posiadają puch u nasady chorągiewek, często obfitszy niż na p-lotkach. Mają średniej długości dudki, najkrótsze są na najbardziej wewnętrznych lotkach. Chorągiewka wewnętrzna jest szersza niż zewnętrzna, ale w przypadku najbardziej wewnętrznych s-lotek chorągiewki mogą być równej szerokości, czasem są niemal symetryczne. Wierzchołki s-lotek są mniej lub bardziej wyraźnie zaokrąglone, a w przypadku niektórych s-lotek (zwłaszcza tych najbardziej zewnętrznych, poczynając od s1) mogą sprawiać wrażenie równo ściętych, pod kątem prostopadłym względem stosiny.

Często też wyróżnia się lotki trzeciorzędowe (jest to kilka najbardziej wewnętrznych s-lotek, tych najbliższych ciała ptaka), jednakże wyróżnianie tych piór jet „sztuczne” ponieważ nie różnią się one budową od pozostałych s-lotek, i także wyrastają z tej samej kości. Różnią się czasem tylko mniej lub bardziej odmiennym ubarwieniem od pozostałych s-lotek i wielkością – np. u ptaków szponiastych i sów są one mniejsze od pozostałych s-lotek (maleją w kierunku tułowia), a np. w przypadku niektórych ptaków wróblowych i siewkowych są dłuższe od pozostałych s-lotek, ale następnie w kierunku tułowia maleją i najbardziej wewnętrzne s-lotki są mniejsze od reszty.

Sterówki


Są to pióra lotne umożliwiające ptakom sprawne sterowanie lotem. Są osadzone na pygostylu, czyli ostatniej kości ogonowej. Ptaki posiadają je w liczbie od 8 do 24, przeważnie posiadają ich 12. Sterówki numerowane są od środka ogona: t1, t2, t3… (oznaczenie „t” z ang. tailfeather). Ogon jest symetryczny, i posiada dwie centralne sterówki t1. Mają mocne, wytrzymałe stosiny, i tak jak lotki – dość „sztywne” chorągiewki. Posiadają stosunkowo obfity puch u nasad chorągiewek. Dudki krótkie, a czasem nawet bardzo krótkie. Sterówki centralne są symetryczne, oś mają prostą, ale mniej lub bardziej zagiętą ku dołowi u nasad chorągiewek (to zagięcie ku dołowi stopniowo zanika w kierunku zewnętrznych sterówek). Kolejne sterówki mają coraz mniej symetryczne chorągiewki (chorągiewka zewnętrzna staje się coraz węższa względem wewnętrznej, często jest bardzo wąska na najbardziej zewnętrznej sterówce), również oś pióra jest coraz bardziej wygięta w kierunku środka ogona – wygięcie to występuje tylko przy nasadach chorągiewek, w dalszej części pióro zdaje się być proste. Wygięcie to jest najmniejsze na t2, a najwyraźniejsze na najbardziej zewnętrznej sterówce, a także na tej sterówce u niektórych gatunków występuje przy wierzchołku dodatkowe, mniej lub bardziej widoczne wygięcie w kierunku odśrodkowym względem ogona, oś tego pióra zatem przypomina nieco rozciągniętą literę „s” (ale tylko u niektórych gatunków, u innych zagięcie to jest nieznaczne i w kierunku dośrodkowym, a u jeszcze innych dodatkowego zagięcia nie ma w ogóle). Wierzchołki sterówek są zaokrąglone (a najbardziej „okrągłe” są wierzchołki sterówek centralnych), choć u niektórych wierzchołki mogą być szpiczaste (zwłaszcza u niektórych młodych ptaków wróblowych).

Alula


Nazywana też skrzydełkiem – wyrasta z kości pierwszego palca („kciuka”) w skrzydle. Składa się zwykle od dwóch (u małych wróblaków) do czterech piór (średniej i dużej wielkości gatunki). Pióra skrzydełka numeruje się od najbardziej zewnętrznego (i zarazem największego): a1, a2… Najprawdopodobniej funkcją aluli jest zapobieganie powstawania wirów powietrza za skrzydłem, gdy ptak ląduje, co umożliwia mu precyzyjne i bezpieczne lądowanie. Ptak przy lądowaniu tak układa alulę, że powstaje między nią a skrzydłem szczelina. Powietrze przepływające przez szczelinę jest „dociskane” do skrzydła, co uniemożliwia powstawania za nim wirów. Pióra aluli posiadają bardzo charakterystyczny, specyficzny i stosunkowo łatwo rozpoznawalny kształt. Dudkę mają stosunkowo krótką, która wraz ze stosiną tworzy jeden, dość mocno wygięty łuk. Alula, mimo iż jest stosunkowo małym piórem w porównaniu do lotek, również sprawia wrażenie dość „mocnej”. Chorągiewka zewnętrzna jest węższa od wewnętrznej (a różnica ta jest mniejsza w przypadku wewnętrznych piór). Zewnętrzna chorągiewka jest w miarę równomiernej szerokości i delikatnie zwęża się przy wierzchołku, natomiast wewnętrzna u samej nasady jest wąska, następnie rozszerza się, jest w miarę równej szerokości, i na końcu znowuż się zwęża, przez co pióro sprawia wrażenie nieco spiczastego (choć wewnętrzne alule mogą być nieco zaokrąglone przy wierzchołkach). Ewentualnie cała krawędź chorągiewki wewnętrznej jest wygięta w jeden lekki łuk. Dodatkową, mocno charakterystyczną dla aluli cechą (która jest najlepiej widoczna na a1) jest to, że całe pióro jest wygięte w nieco specyficzny kształt, jakby małą łódkę, i dodatkowo zewnętrzna chorągiewka jest mocno podwinięta do dołu, zwłaszcza przy nasadzie. Brak puchu przynasadowego.

Pokrywy naskrzydłowe


Wyrastają nad lotkami, ich zadaniem jest przykrywanie szczelin występujących pomiędzy piórami lotnymi, przez co skrzydła stają się z wierzchu opływowe.

Pokrywy pierwszorzędowe – jak sama nazwa wskazuje, wyrastają one nad lotkami pierwszego rzędu. Jest ich tyle, ile w skrzydle jest p-lotek – jedna pokrywa odpowiada jednej p-lotce, i mają również odpowiadające im numery (pp1, pp2… pp – pokrywa pierwszorzędowa). Posiadają dość długą, prostą dudkę, a stosina w miejscu gdzie zaczynają się chorągiewki jest wygięta w kierunku zewnętrznym (jak gdyby była nadłamana), dalsza część stosiny jest wygięta w lekki łuk. Chorągiewka zewnętrzna węższa od wewnętrznej (jest to szczególnie wyraźne na zewnętrznych pokrywach). Wierzchołki piór są dość zaokrąglone, ale jedna lub dwie najbardziej zewnętrzne pokrywy są raczej szpiczaste. Brak puchu przynasadowego (lub jest on bardzo skąpy).

W zasadzie wyróżnia się tylko te główne, duże pokrywy pierwszego rzędu, ale występują nad nimi (przy aluli) jeszcze małe pokrywy, które przykrywają szczeliny pomiędzy pokrywami dużymi. Są one jednak praktycznie nie do znalezienia w terenie (nawet przy kompletnych oskubach ciężko je znaleźć), i nie mają szczególnych wartości diagnostycznych (także w obrączkarstwie nie są przydatne).

Pokrywy drugorzędowe duże – występują nad lotkami drugiego rzędu, i również występuje ich tyle, ile w skrzydle jest s-lotek (lub o kilka więcej). Także mają takie numery, co odpowiadające im s-lotki (pd1, pd2…). Przeważnie są podobnej wielkości, ale u niektórych gatunków (zwłaszcza u ptaków wróblowych) pd1 może być mniejsza od pd2 nawet o połowę. Dudka jest prosta, przechodzi w stosinę bez „załamania”, a stosina jest wygięta w wyraźny łuk. Najbardziej wewnętrzne pokrywy mogą mieć niemal prostą stosinę, Obie chorągiewki sprawiają wrażenie, że są dość równej szerokości (chorągiewka wewnętrzna jest minimalnie szersza). Wierzchołki piór są zaokrąglone. Brak puchu przynasadowego, lub jest on bardzo skąpy.

Pokrywy drugorzędowe średnie i małe – występują nad pokrywami drugorzędowymi dużymi, zakrywając szczeliny między nimi (a kolejne rzędy tych pokryw zakrywają szczeliny pomiędzy sobą). Małe pióra, często dość „krępe” (szczególnie pokrywy małe), pozbawione szczególnego kształtu. Lekko wygięte, zaokrąglone, obie chorągiewki podobnej szerokości, puch przynasadowy skąpy.

Pokrywy podskrzydłowe


Przykrywają lotki od spodu skrzydła, zakrywając szczeliny występujące między nimi i nadając skrzydłu od spodu opływowy kształt. Delikatne, wiotkie, niemal prześwitujące pióra, i – co dość istotne przy oglądaniu tych pokryw – wierzch tych piór przylega do lotek, zatem, oglądając od spodu lecącego ptaka, zawsze widzimy spodnią część pokryw podskrzydłowych. Pióra o bardzo niewielkich wartościach diagnostycznych.

Pokrywy podskrzydłowe pierwszorzędowe – wyrastają pod p-lotkami. Dudka krótka, wygięta razem ze stosiną w lekki łuk, chorągiewka zewnętrzna węższa od wewnętrznej. Powierzchnia obu chorągiewek sprawia wrażenie owalnej, lekko rozszerzonej przy wierzchołku. Niewielka ilość puchu przynasadowego.

Pokrywy podskrzydłowe drugorzędowe duże – wyrastają pod s-lotkami. Dudka krótka, stosina wygięta u nasady w kierunku tułowia ptaka, w pozostałej części prosta, lub wygięta w kierunku przeciwnym. Chorągiewka zewnętrzna węższa od wewnętrznej. Pióra dość długie (zwłaszcza te bardziej wewnętrzne, bliższe tułowia), ze stosunkowo wąskimi chorągiewkami. Puch przynasadowy obfitszy niż na pokrywach podksrzydłowych pierwszego rzędu.

Pokrywy podskrzydłowe drugorzędowe małe – bardzo podobne do dużych, ale mniejsze, nieco bardziej krępe, mniej „powyginane”.

Barkówki


Są to pióra wyrastające ptakom z kości ramiennej. Ich funkcją jest wypełnianie szczeliny pomiędzy skrzydłem ptaka, a jego tułowiem, zwłaszcza w trakcie lądowania, gdy ptak mocniej manewruje skrzydłami. Budową bardzo przypominają wewnętrzne s-lotki, jednakże nieco się od nich różnią. Przede wszystkim posiadają inny stosunek długości dudki do stosiny – s-lotki mają dudkę dość krótką, a stosinę długą, natomiast barkówki mają nieco dłuższą dudkę. Obie chorągiewki są podobnej szerokości, a bardziej wewnętrzne barkówki są właściwie symetryczne. Pióra sprawiają wrażenie stosunkowo krótkich, a szerokich. Zaokrąglone przy wierzchołkach. Barkówki są lekko zagięte do dołu, podczas gdy s-lotki są właściwie płaskie. Posiadają (po obu stronach osi) bardzo obfity puch przynasadowy (który jest skąpy na s-lotkach).

Podbarkówki – odpowiedniki barkówek, tylko że w przeciwieństwie do nich wyrastają po spodniej stronie skrzydeł. Mocno się też różnią od nich wielkością (są od nich mniejsze) i kształtem – posiadają długie stosiny i bardzo krótkie dudki, oś pióra jest całkiem prosta. Chorągiewki są symetryczne, wąskie, wierzchołki piór zaokrąglone. Śladowy puch przynasadowy. W przeciwieństwie do barkówek, posiadają z reguły małą wartość diagnostyczną.

Pokrywy nadogonowe


Wyrastają bezpośrednio nad sterówkami, zakrywając występujące pomiędzy nimi szczeliny i nadając ogonowi opływowy kształt. Przeważnie są dość krótkie w stosunku do sterówek, i są też krótsze od pokryw podogonowych. Dudka jest krótka. Pokrywy nad centralnymi pokrywami mają prostą oś i symetryczne chorągiewki, kolejne pokrywy są coraz bardziej wygięte w łuk, ale obie chorągiewki nadal posiadają podobną szerokość, a czasem chorągiewka zewnętrzna jest nieco szersza od wewnętrznej (w przypadku najbardziej zewnętrznych pokryw). Pióra u nasad chorągiewek są zagięte do dołu. Puch przynasadowy dość obfity.

Pokrywy podogonowe


Wyrastają pod sterówkami, nadają ptakom opływowego kształtu poprzez wypełnianie przestrzeni pomiędzy sterówkami a brzuchem ptaka. Patrząc na lecącego ptaka od spodu, widzimy wierzchnią stronę tych pokryw. Dudka krótka, stosina dość długa, oś prosta w przypadku środkowych pokryw, a im bardziej zewnętrzne pokrywy, w tym mocniejszy łuk są wygięte. Część pióra bliższa nasady jest lekko wygięta do góry, natomiast część bliższa wierzchołka jest zagięta do dołu – takie „pozaginanie” jest charakterystyczne tylko dla pokryw podogonowych. Pióra sprawiają wrażenie delikatniejszych od pokryw nadogonowych, ale są też od nich dłuższe. Puch przynasadowy bardzo obfity, czasem nawet przekraczający połowę długości pióra (i dopiero za nim zaczyna się właściwa chorągiewka).

Okrywy (pióra okrywowe)


Przykrywają wszystkie części ciała ptaka, prócz skrzydeł i ogona (gdzie przykrywają je pokrywy). Pióra dość krótkie, krępe, mniej lub bardziej zagięte do dołu. Dudki posiadają krótkie. Mniej więcej do połowy długości stosiny wyrasta część puchowa pióra, z drugiej połowy wyrasta właściwa, zwarta chorągiewka. Wierzchołek pióra może być albo bardziej zaokrąglony, albo bardziej szpiczasty, w zależności od miejsca występowania na ciele i gatunku ptaka. Również w zależności od miejsca występowania na ciele, pióra te będą różnić się wielkością, długością, proporcjami, i stopniem wygięcia. Pióra te mają bardzo niewielką wartość diagnostyczną, tym bardziej gdy zalegają w terenie przy niekorzystnych warunkach pogodowych – szybko wtedy ulegają zniszczeniu.