Budowa pióra

Czym właściwie jest pióro, jak jest zbudowane?

Zanim przejdziemy do jakiegokolwiek tematu związanego z piórami, warto byłoby sobie na początek wyjaśnić, czym właściwie jest pióro. Otóż pióro to nic innego jak wytwór ptasiej skóry, jest zbudowane głównie z keratyny, ale zawiera także aminokwasy siarkowe i różne rodzaje pigmentów. Pióra są sprężyste i wytrzymałe mechanicznie, mają niewielki ciężar, a także wykazują odporność na wodę i enzymy. Pióra umożliwiają ptakom latanie, utrzymywanie stałej temperatury ciała, chronią przed czynnikami zewnętrznymi takimi jak np. deszcz czy owady, a także służą do komunikacji – zarówno wewnątrzgatunkowej, jak i międzygatunkowej.

Budowa, czyli morfologia pióra
Na przykładzie lotki pierwszego rzędu myszołowa (Buteo buteo)


1. Dudka,
2. Stosina,
3. Oś pióra,
4. Emarginacja wewnętrzna,
5. Emarginacja zewnętrzna,
6. Kąt emarginacji wewnętrznej,
7. Ostroga emarginacji,
8. Chorągiewka wewnętrzna,
9. Chorągiewka zewnętrzna,
10. Pępek,
11. Wierzchołek,
12. Część dłoniowa lotki,
13. Część palczasta lotki
morfologia pióra

Każde pióro konturowe składa się z osi i odchodzących od niej chorągiewek. W skład osi pióra wchodzą dudka i stosina. Dudka to część osi znajdująca się w skórze ptaka (o owalnym bądź okrągłym przekroju), a u samej jej nasady znajduje się pępek – miejsce które jest najsilniej przymocowane do ciała ptaka. Stosina to część osi wyrastająca poza skórę ptaka. Granicę między dudką a stosiną wyznaczają pozostałe w tym miejscu fragmenty naskórka (które jednak nie zawsze są widoczne). Od stosiny odrastają dwie chorągiewki: zewnętrzna i wewnętrzna. Przykładowo dla lotek (piór skrzydeł), chorągiewka wewnętrzna to ta skierowana w stronę ciała ptaka, a zewnętrzna – w kierunku przeciwnym. Chorągiewki pióra są tworzone przez liczne, pojedyncze promienie o nieco skomplikowanej budowie. U lotek pierwszorzędowych (P-lotek) występują charakterystyczne wycięcia, tak zwane emarginacje: zewnętrzna i wewnętrzna, na odpowiednich chorągiewkach. Wycięcia te tworzą część dłoniową i palczastą lotki. Jednak emarginacje nie występują na wszystkich P-lotkach i nie u wszystkich gatunków ptaków. Są też sytuacje, w których na pojedynczych P-lotkach są tylko emarginacje wewnętrzne, a nie ma zewnętrznych (i odwrotnie). Wycięcia na piórach tworzą kąty emarginacji zewnętrznych i wewnętrznych. Kąt emarginacji wewnętrznej jest większy od zewnętrznej i zwykle jest lepiej widoczny, ale może on być różny u poszczególnych gatunków - od niego też zależy kształt ostrogi emarginacji, która może mieć kształt od bardzo „kanciastej” po mocno zaokrągloną.
Informacje na tematu budowy innych piór znajdziesz w opisach poszczególnych typów piór.

Szczegóły budowy pióra


1. Promień,
2. Promyki,
3. Haczyk,
4, Listewka
Budowa szczegółowa

Od stosiny pióra odrastają (pod kątem) promienie ułożone równolegle względem siebie. Od promieni odrastają liczne, mniejsze promyki, które dzielą się na haczyki i listewki (haczyki wyrastają z jednej strony promyka, listewki z drugiej strony). Promyki dzięki swojej budowie zahaczają o siebie nawzajem, przez co nadają chorągiewkom pióra zwartą konstrukcję. Taka budowa pióra sprawia, że jest ono elastyczne i trwałe, a w przypadku rozszczepienia promieni ptak może je łatwo „naprawić” dziobem.

Barwa piór


Niektóre kolory piór ptaki zawdzięczają występującym w nich barwnikom. Należą do nich:

- melanina – która dzieli się na eumelaninę (kolory czarny, szary, brązowy) oraz feomelaninę (jasnokremowy, rudobrązowy); różne odcienie występują w zależności od stopnia wysycenia pigmentem

- karotenoidy – odpowiadają za kolory: żółty (niski stopień wysycenia barwnikiem), pomarańczowy i czerwony (wysoki stopień wysycenia)

U turakowatych (Musophagidae) występują jeszcze dwa typy barwników, unikatowe dla tych ptaków: turakowerdyna (zielony barwnik) i turacyna (czerwonofioletowy).
W przypadku białych fragmentów piór (lub całych białych piór) mamy do czynienia z całkowitym brakiem barwników.

Pozostałe kolory (niebieski, zielony i inne) pióra zawdzięczają niekoniecznie barwnikom, a swojej mikroskopowej budowie i zjawisku interferencji. Pióra pochłaniając padające na nie białe światło, odbijają tylko część tego światła, dając wrażenie koloru, mimo iż w rzeczywistości są go „pozbawione”. I tak np. pokrywy nadoponowe pawia („pawie oczka”), w rzeczywistości są brązowe, ale dzięki substancjom optycznie czynnym, którymi są pokryte, sprawiają wrażenie wielokolorowych.

Pióra, które posiadają połysk, zawdzięczają go cienkiej warstwie lipidów, która na nich występuje. Ale te lipidy nie tylko nadają im połysk, ale przede wszystkim zapewniają piórom wodoodporność. Ptak podczas pielęgnacji swojego upierzenia między innymi rozprowadza po nim dziobem tłustą wydzielinę gruczołu kuprowego, jego pióra zyskują w ten sposób lipidową warstwę ochronną. Gdyby pióra pozbawić tej warstwy, straciłyby swoją wodoodporność, a czasem także i kolor.

Umiejscowienie piór na ciele ptaka


Mimo iż ptaki wyglądają na całkowicie opierzone, tj. dokładnie pokryte piórami w każdym miejscu ciała, w rzeczywistości tak nie jest. Pióra wyrastają tylko z niektórych miejsc na ciele ptaka, są to tak zwane pterylia. Natomiast nieopierzone, lub bardzo słabo opierzone części ciała ptaka to inaczej apteria. Takie zjawisko występuje u ptaków głównie z tego powodu, że w niektórych miejscach na ich ciele pióra są „niepożądane”, i utrudniały by ptakom sprawne wykonywanie ruchów. Wytwarzanie piór w takich miejscach byłoby nieekonomiczne z punktu widzenia ptaka – nie dość, że ptaki musiałyby wytwarzać więcej piór, co wymaga dużych nakładów energetycznych (produkcja dodatkowego białka), to jeszcze utrudniałyby im one normalne funkcjonowanie. Zatem ptaki wytwarzają pióra tylko w tych miejscach na ciele, gdzie jest to dla nich absolutnie konieczne.

Dobrym, a zarazem ciekawym przykładem apetrii jest plama lęgowa występująca (przynajmniej w sezonie lęgowym) u większości ptaków – jest to miejsce na brzuchu ptaka, pozbawione piór, aby ptak wysiadujący jaja, czy też ogrzewający pisklęta mógł łatwo przekazywać im swoje ciepło – przez pióra to zadanie nie byłoby takie proste. Aby jeszcze bardziej ułatwić ogrzewanie, plama lęgowa jest także dosyć mocno ukrwiona.